12 từ không thể dịch sẽ thay đổi cách bạn nhìn nhận thế giới
TABLE OF CONTENTS
Có những cảm xúc cụ thể đến mức tiếng Anh chưa từng đặt tên cho chúng. Nhưng các ngôn ngữ khác thì có — và mỗi từ này là một cửa sổ nhìn vào cách một nền văn hóa khác cảm nhận thế giới.
Những cảm xúc không có tên gọi trong tiếng Anh
Một số trải nghiệm cảm xúc là phổ quát. Điều khác biệt là liệu một nền văn hóa có coi chúng đủ quan trọng để gói gọn trong một từ duy nhất hay không.
Saudade (Tiếng Bồ Đào Nha, phát âm sow-dahd)
Giả sử bạn rời quê hương cách đây mười năm. Bạn đã xây dựng một cuộc sống mới, có bạn bè mới, thói quen mới. Nhưng đôi khi, vào một buổi chiều Chủ nhật yên tĩnh, một làn sóng cảm xúc ập đến — không hẳn là nỗi buồn, cũng không hoàn toàn là hoài niệm, mà là một cảm giác sâu lắng, day dứt về ai đó hoặc điều gì đó đã mãi mãi vắng bóng.
Đó chính là saudade.
Văn hóa Bồ Đào Nha đã nâng cảm xúc này lên thành một nghệ thuật. Nó là chủ đề trung tâm của nhạc fado, nơi các ca sĩ dồn hết cảm xúc này vào những ca từ về những thủy thủ xa xứ, người yêu đã rời xa, và quê hương không thể trở về. Nhà văn Bồ Đào Nha thế kỷ 17 Manuel de Melo từng mô tả nó là “một niềm vui mà bạn phải chịu đựng, một căn bệnh mà bạn lại thích thú.”
Tiếng Anh cần cả một đoạn văn để diễn tả điều mà tiếng Bồ Đào Nha gói gọn trong bảy chữ cái.
Gigil (Tiếng Tagalog)
Bạn nhìn thấy một em bé má phúng phính. Hoặc một chú mèo con lông xù với đôi chân quá khổ. Một cảm giác dâng trào bên trong — một thôi thúc mãnh liệt muốn siết chặt tay, nghiến răng và ôm chặt lấy.
Người Philippines có một từ cho cảm giác này: gigil (phát âm ghee-gill).
Đó là cảm giác kỳ lạ, mâu thuẫn do sự dễ thương quá mức gây ra — mạnh đến mức gần như trở thành cảm giác vật lý. Khác với saudade đã tồn tại trong tiếng Bồ Đào Nha hàng thế kỷ, gigil chỉ mới được đưa vào Từ điển Oxford English Dictionary vào tháng 3 năm 2025, cùng với mười từ tiếng Philippines khác như kababayan và lumpia.
Biên tập viên điều hành OED Danica Salazar giải thích: khi những người song ngữ mượn một từ đủ thường xuyên để lấp đầy một “khoảng trống từ vựng” trong tiếng Anh, từ đó xứng đáng có mặt trong từ điển. Gigil đã lấp đầy một khoảng trống mà người nói tiếng Anh thậm chí còn không nhận ra là mình thiếu.
Ya’aburnee (Tiếng Ả Rập)
“Nguyện cho em được chôn anh.”
Đó là bản dịch sát nghĩa của cụm từ tiếng Ả Rập ya’aburnee (يقبرني). Nghe có vẻ u ám — cho đến khi bạn hiểu được ý nghĩa sâu xa đằng sau nó.
Đây là một lời tuyên bố tình yêu mãnh liệt đến mức bạn mong muốn mình sẽ ra đi trước người kia, bởi bạn không thể chịu đựng nổi ý nghĩ phải sống mà không có họ. Một người cha mẹ có thể nói điều này với con mình. Một người yêu có thể thì thầm với người bạn đời của họ.
Tiếng Anh có câu “I would die for you” (Anh sẽ chết vì em), nhưng đó là về sự hy sinh. Ya’aburnee lại nói về điều gì đó lặng lẽ hơn: sự thừa nhận đơn giản nhưng đáng sợ rằng sự vắng mặt của ai đó sẽ khiến cuộc sống của bạn trở nên không thể chịu đựng nổi.
Thế giới quanh ta
Một số ngôn ngữ dành sự chú ý đặc biệt đến thế giới vật chất — đặt tên cho những hiện tượng mà người nói tiếng Anh cũng trải nghiệm nhưng chưa bao giờ nghĩ đến việc gọi tên.
Komorebi (Tiếng Nhật)
Hãy bước vào một khu rừng vào một buổi chiều nắng đẹp. Ngước nhìn lên. Ánh sáng không chỉ đơn thuần xuyên qua tán cây — nó nhảy múa. Nó vỡ ra thành những hoa văn chuyển động, lấp lánh giữa các cành cây, vẽ lên mặt đất những bóng râm di chuyển theo từng cơn gió nhẹ.
Tiếng Nhật gói gọn tất cả trong một từ: komorebi (木漏れ日).
Ba ký tự này ghép lại có nghĩa đen là cây (木) + rò rỉ qua (漏れ) + ánh sáng mặt trời (日). Nhưng ý nghĩa tổng thể còn lớn hơn từng phần riêng lẻ. Komorebi không chỉ là ánh sáng đó — mà còn là sự nhận thức về tính tạm thời của nó, là sự thừa nhận lặng lẽ rằng hoa văn bạn đang ngắm nhìn lúc này sẽ không bao giờ xuất hiện chính xác như thế lần nữa.
Điều này gắn bó sâu sắc với khái niệm mono no aware của người Nhật — sự trân trọng ngọt ngào pha chút nuối tiếc dành cho vẻ đẹp thoáng qua. Một nền văn hóa đặt tên cho cách ánh sáng xuyên qua tán lá là một nền văn hóa đã rèn luyện cho mình khả năng nhận ra những khoảnh khắc nhỏ bé, ngắn ngủi mà hầu hết mọi người đều lướt qua mỗi ngày.
Hygge (Đan Mạch)
Đan Mạch luôn nằm trong số những quốc gia hạnh phúc nhất thế giới. Nếu bạn hỏi một người Đan Mạch lý do vì sao, họ có thể sẽ nhắc đến hygge (phát âm là hoo-gah).
Hygge là nghệ thuật tạo ra sự ấm áp, thoải mái và thân mật — ánh nến lung linh trong một buổi tối mùa đông tối tăm, đôi tất dày và một ly đồ uống nóng, bạn bè thân thiết cùng cười đùa quanh bàn mà không có lịch trình hay điện thoại. Hygge không phải là những cử chỉ lớn lao hay không gian xa hoa. Ngược lại: hygge là tìm thấy sự hài lòng sâu sắc trong những điều giản dị, khiêm tốn, trong khoảnh khắc hiện tại.
Từ này đã trở nên có sức ảnh hưởng lớn đến mức cả Oxford Dictionary và Collins Dictionary đều chọn nó là từ của năm 2016. Nó đã tạo nên làn sóng sách, bài báo về phong cách sống, thậm chí cả xu hướng thiết kế nội thất. Nhưng cốt lõi của hygge không phải là thứ bạn có thể mua — mà là thứ bạn cần vun đắp.
Việc tiếng Đan Mạch cần một danh từ riêng cho khái niệm này cũng nói lên phần nào giá trị của nền văn hóa đó.
Fernweh (tiếng Đức)
Ai cũng biết đến wanderlust — khao khát được du lịch. Nhưng tiếng Đức còn có một từ sắc nét và mãnh liệt hơn: fernweh (fern = xa, weh = đau hoặc nhức nhối).
Nó có nghĩa đen là “nỗi nhớ những nơi xa”, đối lập với nỗi nhớ nhà. Nếu wanderlust là một giấc mơ đẹp về những chuyến phiêu lưu tương lai, thì fernweh là một nỗi đau thực sự — cảm giác nhức nhối khi nhận ra còn nhiều nơi trên thế giới bạn chưa từng đặt chân đến, và thời gian thì không chờ đợi ai.
Nếu bạn từng lướt qua những bức ảnh về một vùng đất xa xôi và cảm thấy lồng ngực mình như bị kéo căng, bạn đã từng trải qua fernweh. Tiếng Anh đã mượn từ wanderlust nhưng lại chưa từng mượn từ fernweh. Có lẽ vì thừa nhận điều đó sẽ đau lòng hơn một chút.
Nghệ thuật ở bên nhau
Kết nối xã hội ở mỗi nền văn hóa lại mang một sắc thái riêng. Những từ ngữ này hé lộ cách các xã hội tạo ra không gian cho sự gắn kết — và những kiểu kết nối mà họ trân trọng nhất.
Sobremesa (tiếng Tây Ban Nha)
Ở Tây Ban Nha, một bữa ăn không kết thúc khi dọn xong đĩa. Nó tiếp tục với sobremesa — khoảng thời gian thong thả ngồi lại bên bàn, trò chuyện, cười đùa và cùng nhau tiêu hóa thức ăn.
Sobremesa không có lịch trình cụ thể. Không ai nhìn đồng hồ. Câu chuyện cứ thế trôi từ chính trị sang chuyện gia đình, rồi đến triết học và lại quay về. Tách cà phê cạn rồi lại đầy. Theo quan niệm của người Tây Ban Nha, đây không phải là “lãng phí thời gian” — mà chính là ý nghĩa lớn nhất của việc cùng nhau dùng bữa.
Từ này có nghĩa đen là “trên bàn” (sobre = trên, mesa = bàn), và nó phản ánh một ưu tiên văn hóa mà nhiều du khách đến Tây Ban Nha nhận ra ngay lập tức: các mối quan hệ quan trọng hơn lịch trình. Tiếng Anh không có từ nào tương đương vì chính hoạt động này đã bị lược bỏ bởi những bữa ăn vội vàng và lịch trình bận rộn.
Cafuné (tiếng Bồ Đào Nha Brazil, phát âm kah-foo-neh)
Một số cử chỉ thân mật nhất của con người lại không có tên gọi trong tiếng Anh. Cafuné là một ví dụ: hành động nhẹ nhàng vuốt tóc ai đó bằng những ngón tay của mình.
Nó không mang tính lãng mạn theo kiểu kịch tính. Nó nhẹ nhàng hơn thế — là sự âu yếm giữa cha mẹ và con cái, hoặc giữa những người yêu thương nhau vào một sáng Chủ nhật lười biếng. Nó truyền tải thông điệp tôi ở đây, bạn an toàn, bạn được yêu thương mà không cần lời nào.
Từ này có nguồn gốc từ ngôn ngữ Kimbundu của Angola, được mang đến Brazil qua làn sóng di cư xuyên Đại Tây Dương. Cafuné nhắc nhở chúng ta rằng có những điều quan trọng nhất mà ta làm cho nhau lại không có tên gọi trong tiếng Anh — không phải vì chúng không tồn tại, mà vì chưa ai nghĩ đến việc đặt tên cho chúng.
Hiraeth (tiếng Wales, phát âm hee-ryeth)
Hiraeth thường được dịch là “nỗi nhớ nhà”, nhưng như vậy chỉ mới lột tả được một phần rất nhỏ.
Đó là một nỗi nhớ sâu sắc, ngọt ngào pha lẫn cay đắng về một mái nhà có thể không còn tồn tại — hoặc thậm chí chưa bao giờ tồn tại. Nó mang theo cảm giác đau buồn và mất mát, như đang tiếc thương cho điều gì đó không thể lấy lại được. Bạn có thể cảm thấy hiraeth cho ngôi nhà thời thơ ấu đã bị phá dỡ hàng chục năm trước, cho một vùng đất bạn chỉ biết qua những câu chuyện của bà ngoại, cho một phiên bản quê hương đã bị thời gian xóa nhòa.
Người xứ Wales luôn giữ chặt từ này, và có lý do chính đáng. Tiếng Wales suýt nữa đã biến mất dưới sức ép hàng thế kỷ từ tiếng Anh, và sự hồi sinh của nó là một trong những câu chuyện phục hưng ngôn ngữ đáng chú ý nhất châu Âu. Hiraeth diễn tả cảm giác gần như mất mát đó theo cách mà không từ tiếng Anh nào có thể làm được.
Để khám phá thêm những từ ngữ diễn tả cảm xúc văn hóa đặc trưng như vậy, hãy xem danh sách đầy đủ 50 từ không thể dịch từ hơn 25 ngôn ngữ của chúng tôi.
Tinh thần và sáng tạo
Ba từ cuối cùng nói về cách chúng ta dồn hết tâm huyết vào những gì mình làm — sáng tạo bằng cả tâm hồn, giải quyết vấn đề bằng sự khéo léo, và tìm kiếm lý do để tiếp tục tiến về phía trước.
Meraki (Tiếng Hy Lạp, phát âm meh-rah-kee)
Có người chỉ làm việc rồi về nhà. Có người lại để lại một phần bản thân trong mọi thứ họ tạo ra.
Tiếng Hy Lạp có một từ dành cho cách thứ hai này: meraki (μεράκι). Nó có nghĩa là làm điều gì đó với cả tâm hồn, sự sáng tạo và tình yêu — đặt một phần con người mình vào công việc. Một đầu bếp nếm thử từng món ăn trước khi đưa ra khỏi bếp. Một thợ mộc chà nhám cả mặt dưới của chiếc bàn mà chẳng ai nhìn thấy. Một nhà văn sửa đi sửa lại một câu đến mười lần chỉ vì vẫn cảm thấy “chưa ổn”.
Meraki bắt nguồn từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ merak, nghĩa là “sự tò mò” hoặc “đam mê”, nhưng người Hy Lạp đã biến nó thành điều gì đó sâu sắc hơn. Nó không phải là chủ nghĩa hoàn hảo hay khoe khoang. Đó là niềm tự hào lặng lẽ khi biết mình đã dồn hết tâm huyết vào một việc gì đó.
Trong một thế giới của tự động hóa, phím tắt và bản nháp do AI tạo ra, meraki là điều mà máy móc không thể giả vờ.
Jugaad (tiếng Hindi)
Xe của bạn bị hỏng giữa một con đường quê. Bạn không có dụng cụ, cũng chẳng thấy thợ sửa xe đâu. Nhưng bạn để ý thấy một đoạn dây thép, một ít băng dính trong ngăn đựng găng tay và một chiếc thìa bị cong. Hai mươi phút sau, bạn lại tiếp tục hành trình.
Đó chính là jugaad — nghệ thuật giải quyết vấn đề một cách sáng tạo, linh hoạt với bất cứ thứ gì sẵn có.
Jugaad vừa là một lối tư duy, vừa là một thực hành. Trong tiếng Hindi, từ này vừa chỉ mẹo vặt, vừa chỉ thái độ đằng sau nó: không chịu khuất phục trước sự thiếu thốn về nguồn lực. Nó không phải là làm ẩu một cách nguy hiểm, mà là tìm ra giải pháp khi cách “chuẩn” không khả thi.
Các nhà lý thuyết quản trị thậm chí còn biến nó thành một khái niệm kinh doanh — “jugaad innovation” — để mô tả cách các doanh nhân ở các thị trường mới nổi tạo ra sản phẩm với nguồn lực tối thiểu. Nhưng với người nói tiếng Hindi hàng ngày, jugaad đơn giản là cách cuộc sống vận hành. Bạn xoay xở, ứng biến, tìm ra lối đi.
Ikigai (tiếng Nhật, phát âm ee-kee-guy)
Đảo Okinawa của Nhật Bản là nơi có một trong những tỉ lệ người sống trên 100 tuổi cao nhất thế giới. Các nhà nghiên cứu về tuổi thọ ở đây liên tục nghe thấy một từ: ikigai (生き甲斐).
Nó có nghĩa là “lý do để tồn tại” — điều khiến bạn muốn thức dậy mỗi sáng. Nhưng ikigai không phải là những sứ mệnh lớn lao, mà là những điều nhỏ bé, thường nhật khiến cuộc sống trở nên đáng sống. Một tách cà phê sáng cùng người thân. Chăm sóc khu vườn. Dạy một kỹ năng cho người trẻ hơn. Từ này kết hợp iki (cuộc sống) và gai (giá trị, ý nghĩa), và nguồn gốc của nó bắt đầu từ thời kỳ Heian (794–1185), khi vỏ sò được xem là vật quý giá — vì vậy ikigai nghĩa đen là “giá trị của việc sống”.
Bác sĩ tâm thần học người Nhật Mieko Kamiya, người đã phổ biến thuật ngữ này trong cuốn sách On the Meaning of Life xuất bản năm 1966, đã đưa ra một sự phân biệt quan trọng: ikigai gắn liền với seikatsu (cuộc sống thường ngày), chứ không phải jinsei (toàn bộ cuộc đời của một người). Ikigai không phải là tìm kiếm một mục đích lớn lao duy nhất. Đó là việc tích lũy đủ những lý do nhỏ để tiếp tục sống.
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc có ikigai liên quan đến nguy cơ tử vong thấp hơn, giảm tỷ lệ mắc bệnh tim và sa sút trí tuệ, cũng như tăng thêm tới bảy năm tuổi thọ. Không tệ chút nào đối với một từ mà tiếng Anh chưa từng phát minh ra.
Những từ này dạy chúng ta điều gì
Mỗi từ trong mười hai từ này là một hành động nhỏ của sự chú ý văn hóa. Một xã hội đã nhận ra điều gì đó — một cảm xúc, một kiểu ánh sáng, một nghi lễ xã hội, một động lực sáng tạo — và quyết định rằng nó xứng đáng được đặt tên.
Đó chính là điều khiến chúng trở nên vô cùng giá trị. Khi bạn học một từ như komorebi hoặc sobremesa, bạn không chỉ mở rộng vốn từ vựng của mình. Bạn đang mượn cách nhìn của một nền văn hóa khác — và qua đó, nhận ra những điều trong cuộc sống của chính mình mà có thể bạn đã từng bỏ qua.
Ngôn ngữ cũng mất đi những từ — và khi một ngôn ngữ biến mất, những quan sát độc đáo về ý nghĩa của việc làm người cũng biến mất theo.
Các công cụ như OpenL Translate có thể dịch từ giữa hơn 100 ngôn ngữ một cách nhanh chóng — nhưng một số khái niệm vẫn chống lại ngay cả AI tốt nhất. Đó không phải là giới hạn của công nghệ. Đó là lời nhắc nhở rằng ngôn ngữ không chỉ là truyền đạt thông tin. Nó là bản ghi lại những gì một nền văn hóa cho là đáng chú ý.
Nguồn
- OED Tháng 3/2025 cập nhật: Những từ mới từ khắp nơi trên thế giới — thông báo chính thức từ Oxford English Dictionary về gigil và các từ “không thể dịch” khác
- BBC News: Gigil, alamak nằm trong số những từ mới trong Oxford English Dictionary — tin tức về bản cập nhật OED tháng 3/2025
- The Guardian: 12 từ không thể dịch (và bản dịch của chúng) — David Shariatmadari bàn về việc liệu các từ có thực sự không thể dịch
- MCIS Languages: 15 từ không thể dịch tiết lộ sự phong phú văn hóa — giải thích chi tiết về bối cảnh văn hóa
- The School of Life: Vẻ đẹp của Komorebi — ý nghĩa triết học và văn hóa của thuật ngữ Nhật Bản này
- BBC Bitesize: Hygge và những từ không thể dịch khác — tổng quan về hygge và các khái niệm liên quan
- Tokyo Weekender: Những từ tiếng Nhật chúng ta không thể dịch — Komorebi — cái nhìn sâu hơn về komorebi trong văn hóa Nhật Bản
- Chicago Botanic Garden: Komorebi và thiên nhiên và sức khỏe — komorebi như một khái niệm về sức khỏe tinh thần
- Liên Hợp Quốc: Thập kỷ quốc tế về các ngôn ngữ bản địa 2022–2032 — dữ liệu của Liên Hợp Quốc về nguy cơ mai một ngôn ngữ
- Britannica: Fado — Truyền thống âm nhạc Bồ Đào Nha — bối cảnh về vai trò của saudade trong âm nhạc Bồ Đào Nha
- BBC News: Ikigai — Bí quyết sống lâu và hạnh phúc của người Nhật — BBC Worklife nói về khái niệm ikigai và nghiên cứu về tuổi thọ ở Okinawa
- Wikipedia: Ikigai — nguồn gốc từ, lịch sử và tác phẩm nền tảng năm 1966 của Mieko Kamiya
